Соціальне середовище як чинник розвитку громадянської компетентності: емпірична модель
Анотація
Представлено й обгрунтовано емпіричну модель дослідження соціально-психологічних чинників розвитку громадянської компетентності молоді, складниками якої є ключові компетенції громадянина, чинники та інструменти впливу. До переліку ключових компетенцій внесено ті, які забезпечують успішність виконання ролі громадянина в демократичному суспільстві (ідеальна модель). Соціально-психологічними чинниками їх розвитку визначено: чинники макрорівня (дискурси і практики, які продукуються соціальним середовищем) та чинники мікрорівня (особистісні якості, які виникають і розвиваються в процесі соціальної взаємодії, – цінності, мотивації, когнітивні настановлення, ставлення, ідентичності). Згідно із запропонованою моделлю чинники макро- і мікрорівнів взаємозалежні. Виявлено також взаємозумовленість розвитку громадянської компетентності та пропозицій дискурсу і практик соціального середовища. Встановлено інструменти впливу соціального середовища на розвиток громадянської компетентності: обмеження – нормативні (норми, правила, приписи) і ненормативні (оцінки, стереотипи, звичаї); сприяння (схвалення, прийняття, залучення, підтримка, повага, пошана, визнання, заохочення); мотивування (до активності/пасивності, автономності/залежності, раціональності/ірраціональності, довіри/підозріливості, дружелюбності/антагонізму). Зроблено припущення, що те, які інструменти впливу частіше обирає середовище, вказує на його реальні очікування щодо компетенцій громадян. Порівняння ж реальних очікувань середовища з ідеальною моделлю дасть змогу визначити ступінь його відповідності вимогам до розвивального середовища. З’ясовано, що найбільш проблемними і значущими для сучасного етапу розвитку громадянського суспільства в Україні є готовність до партиципації та готовність до здобуття суспільних благ ціною обмеження власної вигоди або й відмови від неї. Виокремлено мікрочинники становлення цих компетентностей та індикатори їхнього розвитку
Використані джерела
[1] Alexander, J. (2001). The Long and Winding Road: Civil Repair of Intimate Injustice. Sociological Theory, 19 (3), 371–400. (in English)
[2] Chulkova, R. G. (2014). Formirovaniye grazhdanskoy kompetentnosti uchashhegosya kak aktualnaya zadacha sovremennoy shkoly [Formation of student civic competence as an urgent task of a modern school. Sovremennyye problemy nauki i obrazovaniya, 2. Retrieved from https://www.scienceeducation.ru/ru/article/view?id=12381/ (in Russian)
[3] Dal, R. (1994). Problemy grazhdanskoy kompetentnosti. Retrieved from http://www.politnauka.org/ library/teoria/dahl.php (in Russian)
[4] March, J. G., & Olsen, J. P. (1995). Democratic Governance. Free Press. (in English)
[5] Münkler, H. (1997). Der kompetente Bürger. In Ansgar Klein, Rainer Schmalz-Bruns (Hrsg.), Politishe Beteiligung und Burgerengagement in Deutschland Mӧglichkeiten und Grenzen (s. 153–172). Bonn, Bundeszentrale fur politische Bildung. (in German)
[6] Nagaychenko, N. N. (2010). Vospityvayushhaya sreda shkoly kak faktor formirovaniya sotsialnoy kompetentnosti starsheklassnikov [The educational environment of the school as a factor in the formation of social competence of high school students]. Yaroslavskiy pedagogicheskiy vestnik. Vol. 2. Psikhologopedagogicheskiye nauki, 3, 94–97. (in Russian)
[7] Piddiachyi, V. (2017). Sutnist i zmist hromadianskoi kompetentnosti maibutnoho pedahoha [The essence and content of civic competence of the future teacher].Molod i rynok, 7, 76–82. (in Ukrainian)
[8] Raven, J. (2002). Kompetentnost v sovremennom obshchestve: vyyavleniye, razvitiye i realizatsiya [Competence in modern society: identification, development and realization]. Moscow: Kogito-Tsentr. (in Russian) S
[9] tepanenko, V. (2006). Grazhdanskoye obshchestvo kak diskurs i sotsialnyy normativnyy poryadok v sotsiologii Dzheffri Aleksandera. Sotsiologiya: teoriya, metody, marketing, 2, 5–2. (in Russian)
[10] Shepeleva, T. E. (2016). Sootnosheniye terminov «grazhdanskaya kompetentsiya», «grazhdanskaya kompetentnost» s ponyatiyem «grazhdanstvennost» [Correlation of the terms «citizenship», «citizenship» with the concept of «citizenship» ]. Mir nauki, Vol. 4, № 2. Retrieved from http://mir-nauki.com/PDF/61PDMN216.pdf/ (in Russian)
[11] Shevchuk, T. Ye. (2018). Hromadianska kompetentnist yak element formuvannia osobystosti maibutnikh fakhivtsiv. Young Scientist, 4.1 (56.1), 85–88. (in Ukrainian)
[12] Trofimova, I. N. (2015). Grazhdanskaya kompetentsiya: gosudarstvennaya politika ili vozmozhnosti dlya grazhdanina [Citizenship: public policies or opportunities for a citizen]. Rossiya reformiruyushchayasya, 13, 90–112. (in Russian)
[13] Zhadan, I. V. (2019). Sotsialno-psykholohichna model hromadianskoi kompetentnosti. Problemy politychnoi psykholohii, 43 (46), 20–26. (in Ukrainian)